Jongens met een vlieger op de dijk bij Anremuiden
1950 -Kees Schrerer

Fietsen met tegenwind: zwoegen en worstelen met een kracht die vanuit het zuidwesten opsteekt en voorlopig niet gaat liggen. In onze Lage Landen is het onvermijdelijk. Voor de een is het een uitkomst met de wind in de rug. Voor de ander een tegenvaller met de wind van voor. We klagen er graag over. Iets wat en fantastisch begin voor een gesprek blijkt te zijn. Er is dan ook veel mee te maken in het Nederlandse weer: veel regen die van zee af komt, gure wind en daarnaast de echte Hollandse luchten. Soms voelt dit soort weer en wind onvoorspelbaar, dan grijpen we buienradar erbij en zeggen dingen zoals: “Het zou nu niet moeten regenen hoor” terwijl het intussen met bakken uit de lucht komt. Wanneer heb jij voor het laatst bewust opgemerkt waar de wind vandaan kwam? Of welk soort weer de wind met zich meebracht? In plaats van kijken naar een pijltje en een cijfertje op een scherm, werd het landschap en de atmosfeer eeuwenlang aandachtig geobserveerd om het weer te kunnen voorspellen.4 In deze tijd voor de industriële revolutie waren mensen in Nederland sterk afhankelijk van weer en wind. Boeren, molenaars en schippers ontwikkelde verfijnde kennis van weersveranderingen, wolkenformaties en windrichtingen. Deze aandacht en afhankelijkheid van weer en wind zorgde voor een verbonden relatie met de natuur, waarbij de mens het ritme van de wind volgde. De molenaar vormde lange tijd een voorbeeld van een bestaan dat was afgestemd op natuurlijke krachten, maar deze leefwijze verliest langzaam leden. 1,2  Waar het aandachtig observeren van de wolken en de wind ooit een magische methode was voor het begrijpen van onze eigen omgeving, word dit nu overbodig gemaakt door globale grootschalige weermodellen. 3



Dit essay verkent de relatie tussen mens en wind in de Nederlandse geschiedenis. Het onderzoekt hoe we de connectie met de elementen zijn verloren en hoe onze verbinding met de wind een filosofische basis kan vormen voor een leven op het ritme van de natuur. Als voorbeeld hiervoor kaart ik in het essay ook andere wind gedreven (inheemse) culturen aan. Als ontwerper stel ik daarnaast de vraag hoe we onze verwantschappen en relaties met de wind opnieuw kunnen vormgeven.

De mens en de wind





De wind was er al lang voordat wij er waren en vormde samen met water en andere natuurkrachten het landschap waar je je nu bevindt. Onze voorouders trokken voor het eerst samen met de wind op in het gebied dat we later Doggerland 6 zijn gaan noemen. Hier leefden neanderthalers in een laaggelegen landschap van bossen, moerassen en meren.Toen, zo’n 300.000 jaar geleden, lag de Noordzee namelijk nog grotendeels droog. De wind had hier vrij spel en blies zand verder het land op, waardoor langzaam de basis werd gelegd voor onze huidige zandvlaktes en stranden.9 Na de laatste ijstijd steeg het water door opwarming en ontstond de Noordzee. In deze tijd zal de voor ons bekende wind zijn intrede doen in ons landschap. Tijdens het Holoceen (vanaf ca. 9000 v.Chr.) begonnen wind en water samen het landschap verder te vormen, met het ontstaan van de welbekende zandkusten en veengebieden als resultaat.9 De mensen die in dit landschap leefden hadden een mythische relatie met natuurkrachten.8 Hierbij werden gebeden, offers of rituelen gebruikt om de natuurgoden goed te stemmen. Er werden toen vormen van wat we nu animisme noemen gepraktiseerd.Deze geloofsovertuiging ging er vanuit dat de natuurkrachten bezield waren en hun eigen wil hadden. De oncontroleerbaarheid en afhankelijkheid van deze elementen zat diep in hun filosofie geworteld. In deze tijd werd de wind niet verklaard als een objectief natuurverschijnsel maar geïnterpreteerd in de vorm van geesten en goden met hun eigen gewoontes. Hiermee konden betekenisvolle verwantschappen tussen de mens en zijn omgeving ontstaan. Met de opkomst van landbouw, vanaf ca. 5000 v.Chr., begon de mens het landschap steeds sterker te veranderen. Bossen maakten plaats voor akkers en weiden.5 Tegelijkertijd kreeg de wind hierdoor door de mens weer vrij spel. Doordat het jager-verzamelaar leven werd ingeruild voor een landbouwsamenleving werden we meer afhankelijk van plaatselijke weersomstandigheden voor goede oogsten. Vermoedelijk werden er in die tijd ook natuurgoden aanbeden die vruchtbaarheid symboliseerde, gekentekend door goed weer. Vermoedelijk zijn we in deze tijd ook begonnen met de wind gebruiken als krachtbron voor transport.29 Dit ontwikkelde zich in meerdere culturen zo, dat rond 3000 voor christus er over de gehele atlantische kust grotere zeilschepen met roeispanners bestonden.Vanuit Noorwegen en Zweden werd de Noorse en Germaanse cultuur door de vikingen snel verspreid. De wind zorgde hiermee voor een versnelling in het aan- en afwaaien van verhalen, mythes en geloven. Invloeden zoals bijvoorbeeld de Noorse en Germaanse mythes over Njord 10, de god van de wind, zee en zeevaart . Een Wanengod die zich niet van kwaad bewust was. Njord, was een rijk man die gunsten of land kon verlenen en te hulp kon schieten bij de zeevaart, of visvangst. De Romeinen brachten ook de kardinale windrichtingen met zich mee, die afstamde uit de Griekse cultuur. Deze vier of acht windrichtingen zien we onafhankelijk terug in allerlei verschillende culturen. De Romeinen brachten de Venti, die afstamde van de Griekse Anemoi 11 met zich mee. Dit waren vier broers Boreas, Notus, Euros en Zephyrus die door de God Aeolus werden bewaard. Boreas, de personificatie van de noordelijke wind zou zeelieden gunstige wind brengen ,evenals dat hij winter met zich mee kon brengen. Boreas word vaak gepaard met Zephyrus, of in het Nederlands ‘Zefier’. Zefier word geassocieerd met een gunstige westerwind. Deze wind is ideaal voor het Nederlandse transport over water doordat de wind goed op de zeilen van kleinere schepen komen te Staan als de wind uit het westen komt, wat voor welvaart kon zorgen. De vier of acht Kardinale windrichtingen komen in (inheemse) culturen bijna overal op de wereld voor.  De karakteristieken van de personificaties van deze windrichtingen zijn onvergelijkbaar in elke soort cultuur omdat de omstandigheden die ze veroorzaken plaats afhankelijk zijn. De personificaties waren een instrument voor het begrijpen van de wind en het weer dat het meebracht. Dit bleef tijdens de middeleeuwen ook in de christelijke cultuur langer hangen in Nederland en werden verbeeld als engelen die de wind sturen met hoorns. De vier aartsengelen Uriel (noordenwind), Michael (zuiderwind), Rafael (oosterwind) en Gabriel (westenwind) zijn hier een goed voorbeeld van.

Verre windstreken 



Met de volken die door het Nederlandse landschap trokken waren er veel verschillende manieren en vooral verhaalstructuren voor het begrijpen van de natuurkrachten als welvaartsstrategie. Dit gebeurt natuurlijk niet alleen in dit landschap. Een goed voorbeeld aan de andere kant van deze aardbol is de Polynesische navigatiekunde.15 De Polynesische zeevaarders legde duizenden kilometers af over open oceaan om tussen de eilandengroep in de grote oceaan zonder enige instrumenten. Zeevaarders gebruikten een uitgebreide mondeling overgebrachte sterrenkompas die van de opkomst en ondergang van verschillende sterrengroepen hun locatie konden bepalen. Op de schaal van meer dan duizenden kilometers uit elkaar liggende eilanden is de wind kennen cruciaal. Een Polynesische zeevaarder moest bepaald hoge winden (Ko’olau)  dit op de bevonden locatie kunnen onthouden en herkennen.17,18  Het varen draait in deze cultuur ook niet alleen maar om verder komen, het is heel standplaats gebonden, waarbij de reis die je maakt, de winden, sterren, golven die je tegenkomt op je reis leert herkennen en dus ook weer gebruikt om terug te komen. De wind leren kennen is in deze cultuur iets intuïtief waarbij de kano en het lichaam als verlengstuk werken van het voelen van de wind en golven. De Polynesiërs zien hun praktijk van werken met de elementen als iets holistisch. De verhalen die worden verteld binnen de cultuur zijn de basis van de vaardigheden van de zeevaarders. Voor een lange tijd is de Polynesische cultuur onderdruk geweest en bijna vervaagd door ver-westering en kolonisatie. In 1975 werd het traditionele schip (pahi) Hokule’a opnieuw gebouwd en met behulp van Micronesische master navigator Mau Piailugbevaren op traditionele wijze.19  Dit zorgde voor een herontdekking van de inheemse cultuur en daarmee een herwaardering van de traditionele gebruiken. Hoe zouden we de wind door mythische en magische oude verhalen, of leefwijzen die voorgekomen zijn in dit landschap weer een plek kunnen geven? 

De molenaar




Naast zeiltransport werd de wind rond 1300 in Nederland ook gebruik als productie kracht.  De eerste Westeuropese molens kwamen in Nederland rond 1221 in Zeeuws-Vlaanderen. Tijdens de 14e eeuw kwamen er steeds meer molens bij in Nederland die voornamelijk graan maalde, en rond de 15e eeuw ontstonden de eerste windmolens die polders drooglegde.21  Water beheren met wind was een specialiteit. De lage landen waren altijd al in worsteling met het water, maar misschien hebben we wel met de kracht van de wind dat een beetje overwonnen. Bijvoorbeeld bij de opdroging van de Beemster polder in 1607 werden maar liefst 43 windmolens gebruikt om het water weg te pompen. 20



Naast de ontwikkeling van de molen-technologie was er ook een ontwikkeling in cultuur. Niet alleen meer de landbouw en transport over water was nu afhankelijk van het weer, maar ook productiekracht. Deze afhankelijkheid van het directe aanbod van de natuur vormde een nieuwe leefwijze die in bijna elk dorp of stad zich vestigde. Werken met een molen betekende voortdurend onderhandelen met een kracht die zich niet liet beheersen. Het vereiste scherpe aandacht en observatie van wolkenpatronen, windrichtingen en signalen van het landschap om de vereiste productie voor elkaar te krijgen.20,21  Daarnaast is het een probleem dat het natuurlijk niet altijd waait op land. Molenaars moesten daardoor soms als het een aantal dagen waaide dag en nacht doorwerken om de juiste hoeveelheid van een product te produceren.21,22

Als er geen buienradar of satelliet of computer gestuurd weermodel aanwezig is om het weer te voorspellen voor je hoe creëer je dan een leven dat gebaseerd is op de kracht van de wind?

Net als de kardinale windrichtingen en millennia oude observaties bestonden er binnen de Nederlandse cultuur er ook honderden gezegdes, uitspraken en eeuwenoude volksweerkundige methodes om het weer lokaal te kunnen voorspellen. De rudimenten die hiervan achtergebleven z zijn allerlei gezegdes. Je kan voor de wind gaan, iets in de wind slaan, iemand de wind uit de zeilen nemen, met alle winden mee draaien, er de wind onder hebben en eventjes uitwaaien. 

Ik denk dat ik een boek zou kunnen vullen hiermee en sommige hiervan zijn nog niet eens zo gek om te kunnen gebruiken om jezelf eens even goed uit te drukken. De herkomst hiervan komt uit een uiterst weer en wind afhankelijke levenswijze. Weerspreuken zijn een verzameling uitspraken die werd gebruikt in de volksweerkunde om te kunnen plannen hoe de wind zou waaien of wat voor seizoen er meekomen met de wind. De spreuken zijn gemaakt naar eeuwen oude observaties die door generaties zijn doorgegeven, vaak mondeling, ze moeten daarom wel goed blijven hangen en hierdoor rijmen ze ook wel eens. De weerspreuken zijn gebaseerd op waarnemingen die het weer observeren in een holistische manier. Er word gekeken naar veranderingen in het gedrag van, wolken, sterren, wind, dieren, planten en mensen om een oordeel te vellen over het weer van de komende 12- 48 uur, dagen en soms zelfs maanden.26

Hieronder deel ik een beknopte verzameling van deze spreuken die een overzicht geven. 



Kleine skôpjes, grote drôpkes 26

(Lytse skopjes grutte dropkes)

Refereert naar een Cirrocumulus  wolk 3 oftewel kleine schaapjeswolken. Deze wolkensoort komt over het algemeen voor bij een lagedrukgebied dat zorgt voor stijgende warme lucht. Hierdoor ontstaan er kleine wolkjes door een ongelijke verdeling van warme lucht en dus ook van de saturatie van het vocht in de lucht. Dit kan maar een ding betekenen… storm!



Wees voor een weeromslag niet beducht,

als er geen wind is in de lucht. 26

De wind is vaak een aankondiging van een weersverandering. Is er weinig wind dan zal dat zorgen  voor stabiel weer dat vaak in hogedrukgebieden vormt. 





'morgens een kind
'middags een vent
'avonds an het end’ 26
Noordenwind heeft een sterke dagelijkse gang. 







‘Wind in de nacht
water in de gracht’ 23
Als wind gedurende nacht opsteekt, dan is er kans dat er een lagedrukgebied (met warmtefront) aankomt en daarmee dus de kans op regen. 3



‘Hoe losser de wind, hoe vaster weer.’ 26

Wind is een goede aankondiging van verandering in weer, omdat verschillen in druk in de atmosfeer zorgen voor wind tussen lage en hogedruk gebieden. Als de wind “los” beteken het dat het in kleine vlagen komt en geen sterke windstoten geeft met een dermate duidelijke richting. De lossere winden brengen minder weer met zich mee. 







‘Insecten vliegen hoog met mooi weer’ 26

De bezigheid van insecten is een duidelijke indicatie voor weersverandering. Op warme voorspelbare dagen vliegen ze hoog en verplaatsen ze zich meer, waarbij op dagen die ogen of storm met zich mee brengen dit niet gebeurt. Hierop volgt: ’Insecten vliegen laag met regen’





‘Gaat de oostenwind tegen de avond liggen
dan waait hij de volgende dag opnieuw’ 26

Oostenwind is stabiel en houdt langdurig aan.





Het is een vrij nuchtere manier van kijken naar de verborgen relaties in een landschap maar het is bijzonder dat ze vaak wel kloppen. De aandacht hebben kan in dit geval misschien wel meer waarde hebben dan een rekenmodel. De richting en kracht van de wind kan ook aan allerlei andere dingen afgelezen worden dan een anemometer (instrument voor meten van windkracht). De schaal van Beaufort bevat ook accurate beschrijvingen van situaties per windkracht zoals windkracht 4: haar raakt in de war, en kleding begint met flapperen. 27 Er zijn ook meerdere woorden die niet meer gebuikt worden zoals Labberkoelte 28. Een labberkoelte is een frisse wind die maar een beetje druk geeft, soms wegvalt en soms even een duwtje geeft.

Vergeten waar de wind vandaan komt




Waarom is onze universele connectie met weer en wind, die vroeger wereldwijd zo vanzelfsprekend was, tegenwoordig bijna helemaal verdwenen? Verlichtingsdenken en het ontstaan van de wetenschappelijke methode zorgde voor meer kennis en ook zekerheid dan we ooit tevoren hebben gehad. We kunnen niet ontkennen dat dit ons als mens ook weerbaarder heeft gemaakt tegen extreme weersomstandigheden. De natuur word verklaard, gemeten en geordend waarbij rationaliteit de symbolische relatie met de wereld om ons heen vervangt.28 Er ontstaat een nogsteeds groeiende afstand tussen wetenschappelijke kennis en de alledaagse ervaring van weer. Ik denk niet dat dit aan de wetenschap zelf ligt maar meer aan het tekort aan 

verscheidenheid van kennisvormen in het dagelijks leven waarin we ook de symbolische methodiek zouden kunnen gebruiken. We reduceren hiermee onze omgeving tot objecten in plaats van een web aan verbonden relaties.32 Tijdens de industriële revolutie werd de wind voor ons langzaam overbodig en ruilde we dat langzaam in voor kolen en stoom. In Nederland duurde dat wel eventjes omdat we nog zo afhankelijk waren van de molens en dit sterk in onze cultuur verankerd zat. Stoommachines kwamen veel later in Nederland dan in bijvoorbeeld België.  Voor een lange tijd was er zelfs nog een hybride tussen stoommachines en windmolens. 29 Een door windmolen gedreven productie kan minder kracht-intensief zijn dan die op stoom of verbrandingsmotor, en onze vraag aan kracht is oneindig. Dit maakt de klassieke molens tot educatieve museumstukken of een souvenir op de de dam. Gelukkig zijn de oude molens bewaard gebleven en blijven ze een Hollandse trots, alleen in de innovatie van nieuwe molens zijn we stuk gelopen. De hedendaagse drie-wiekige opvolger hiervan is een stuk minder geliefd.31

Naast minder afhankelijkheid van wind zijn we ook gewoon heel goed geworden om heel veel binnen te zijn, en de elementen simpelweg te negeren. Zelfs als we dan een keer buiten komen, pakt men een elektrische fiets en fietst met z’n neus in de wind naar het volgende plek. Is het niet gewoon een keer goed om eens stevig tegen de wind in te moeten fietsen? In het artikel “From cave to cage”33 word beschreven hoe we langzaam van Jager-verzamelaar en buitenplaatsen naar al onze activiteiten en vermaak binnen zijn gegaan het contact met onze buitenwereld is geminimaliseerd waardoor onze afhankelijkheid van het weer en dus ook de wind een beetje overbodig voelt. Ondanks dat het ons onwijs veel energie kost om op deze manier te leven. 



Het digitale tijdperk is daarin natuurlijk een leuk hoogtepunt. de gigantische hoeveelheid data die overal beschikbaar is maakt ons blind voor de echte interacties met weer en wind die we om ons heen kunnen hebben. We kijken de hele dag naar beneden, zelfs als we het weer checken. Tegelijkertijd is het enige wat je echt kan riskeren als we het weer verkeerd inschatten dat je met een paar zompige schoenen naar huis moet. We kunnen ontleren om alleen feiten aan te nemen, en leren hoe we magische, mythische en aandachtige relaties met weer en wind kunnen aangaan, hiermee zijn filosofen al jaren bezig en zijn er al meerdere verschillende theorieën. 


Basis voor leven met de natuur



Ook in onze tijd zijn er belangrijke denkers die een hint geven naar een toekomst waarin we in een nauwer verband samenleven met de natuur. Glenn Albrechts schrijft over een nieuw tijdperk dat zich volgt na het Antropoceen: een tijdperk waarin mens en zijn technologie de belangrijkste factor is op de vorming van het aardoppervlak en de natuur die daarop leeft. Het Symbioceen34  is het tijdperk dat daarop volgt, waarbij de samenwerking of symbiose tussen mens en natuur doormiddel van technologie verbeterd kan worden, waarbij onze technologie ook voor de natuur om ons heen kan zorgen. In het Symbioceen, bewegen we vanuit een tijdperk van exploitatie naar een tijdperk van herstel verbondenheid en wederzijds voordeel tussen mens en ecosysteem. De systemen die in de industriële revolutie zijn gevormd zouden we moeten afbreken en in plaats daarvan meer met het ritme van de natuur gaan leven (34) Vanuit de filosofie van het symbioceen is de wind niet iets dat alleen voor energie geëxploiteerd kan worden maar een kracht waarmee een relatie opgebouwd kan worden. Hierbij verschuift de vraag van hoe we de wind zo efficiënt mogelijk kunnen benutten naar hoe we vormen van samenleven met de wind zouden kunnen ontwikkelen. Deep ecology35  is een ander voorbeeld om dit vorm te geven. Een set aan stellingen die in plaats van alleen een milieu activistisch standpunt te nemen, in het zoeken naar een connectie met de natuur, op zoek gaat naar een vorm van “diepe connectie” met de omgeving. Arne Naess beschrijft dat de mens een soort is die talrijke symbolische relaties aangaat en kan hebben met zijn omgeving, en dat deze van belang zijn voor de zorg, aandacht en verbondenheid met de omgeving en het vormen van “jezelf”. Deep ecology word gezien als een vorm voor het zoeken naar betekenis in plaats van feiten. Waarbij de wetenschap in de vorm van data en testen alleen kijkt naar de empirische resultaten is Deep ecology een vorm om te kijken naar de individuele en collectieve betekenis van de meer dan menselijke wereld. Een berg kan dienen als een vaderfiguur35, de wind als een moederfiguur. Naess benoemt dat dit in veel inheemse culturen meer voorkomt. Beide Naess en Albrechts verwijzen niet naar een terugkeer naar het verleden maar een andere houding naar de wereld om ons heen. Niet het beheersen van de elementen maar het luisteren naar wat ze ons kunnen vertellen. 

Frisse wind 




Een frisse wind, voor de wind, zou zijn dat we de afhankelijkheid van de natuur op een of andere manier gaan accepteren. Dat er een wederzijdse uitwisseling kan ontstaan van vraag en aanbod en dat wij niet de natuur zomaar kunnen uitputten als wij dat willen. Deze afhankelijkheid hoeft niet groot te zijn, dit kan zijn: of je wel sinaasappelsap mag drinken of niet, of op welke manier je muziek kan luisteren, juist heel snel of iets te langzaam. Met mijn project: met de wind, wil ik de afhankelijkheid van en aandacht voor de wind podium geven en onderzoek ik in dat proces hoe onze verbinding met de wind een filosofische basis kan vormen voor een leven op het ritme van de natuur De windmolens die ik heb gemaakt spelen muziek op de snelheid die de wind bepaald. Daarnaast vraag ik met de molen aandacht voor de wind doormiddel van een windmolen die naar jou toe kan komen in plaats van andersom en de interactie die je ermee kan aangaan. Als je de muziek op jou manier wil laten afspelen zal je moeten zoeken voor de juiste wind. Misschien moet je een dag of twee wachten, een goede hoge plek uitkiezen, een paar keer per dag naar de wolken staren of kijken wat voor insecten er door de lucht zweven. En als het dan waait, waar komt het vandaan, kan je dat met je neus of oren voelen, of zie je dat aan de wolken? De molens die ik heb ontworpen zijn objecten die het samenleven met de wind vieren, ik presenteer de molen in een workshop voor kinderen die ze uitnodigt om spelend te leren over wind en uitdaagt om te dromen over een toekomst waar alles met de wind mogelijk is. 


Conclusie 


De wind, beweegt zich al langer over deze aarde dan dat wij ons in dit drassige landschap bevonden. Sinds het moment dat wij hier deze vlaktes rondtrokken hebben we een mythische relatie met de wind gehad, die zich mede dankzij de wind in de zeilen uitmondde in een veelzijdige en multiculturele relatie met de wind. In religie en volkscultuur werd de wind door middel van personificaties, met uiteenlopende karakteristieken op een betekenisvolle manieren beschreven. Verhalen, gezegdes en spreuken uit eeuwen oude observaties waren de leidraad voor het herkennen van de bewegingen van de atmosfeer. Dit was niet alleen een waardevolle bezigheid op zichzelf maar ook een bijzonder productieve manier om een leven in verbinding met de wind te onderhouden. In culturen aan de andere kant van deze aardbol, zijn hier dezelfde verwantschappen aanwezig zie de elementen wind, water en wolken als een naaste kennen. De molenaar kan hier het Nederlandse voorbeeld van zijn. We zijn deze connectie aan het kwijtraken, doormiddel van het reduceren van alles om ons heen als object. We zijn de urgentie voor samenleven met wind voor kracht verloren door afhankelijk te worden van fossiele brandstoffen, Onze wereld speelt zich intussen af in een gecontroleerde binnenwereld waar voor de wind geen plek is. In het digitale tijdperk is een cijfer met een pijltje erbij een betere indicatie van het weer dan de wind door je haren. Beide Naess en Albrechts beantwoorden dit verlies met een andere houding tegenover onze belevingswereld, we moeten aandacht vinden voor het wederkerig onderhouden van een relatie en het vormen van een diepe connectie. Met mijn werk wil ik de aandacht vragen voor de wind en de verbondenheid tussen mens en wind die al eeuwen bestaat en daar als ontwerpen een nieuwe draai aan geven. Niet alleen, maar met de wind. 



Toen Pythagoras werd gevraagd waarom de mens op aarde is antwoordde hij:

“Om de hemel te aanschouwen” (37)